૬. 'ઉદ્ધવ સંપ્રદાય' ના 'દાસ' પદવીના સંતવર્ય કવિશ્રી રસિકદાસ કૃત ધ્યાનમાળા

દોહરો :

રહો સદા મમ ઉરમહીં, સહજાનંદ મહારાજ;

સકળ સુખનિધિ મહાપ્રભુ, સર્વ સુધારણ કાજ.

સદા તમારી સ્મૃતિ રહે, અખંડ ઉર એકતાર;

માગું એ વર શ્રીહરિ, દીજે ધર્મકુમાર.

પૂર્વછાયો :

મૂર્તિ મનોહર સ્વભાવ સુંદર, પ્રાણ સ્નેહી પ્રીતશું;

ધારી મનમાં મહાપ્રભુજી, વર્ણવું રસ રીત શું. 1

પદપંકજ શુભ બેઉની છે, વાલપ સુંદરતા અતિ;

કાંતિ કમળ અરુણ જેવી, નિત નવી મન લોભતી. 2

રસિક રેણુ સમાન સુંદર, રેખા ચિહ્ન ચરણકમળમેં;

તેમાં ભક્ત મન મધુકર, ભાવે શું નિશદિન ભમે. 3

પાનીની બે કોરે થઈને, અંગુઠા પાસ જે આંગળી;

ઊર્ધ્વ રેખા અતિ સુંદર, તેની બેઉ કોરે નીકળી. 4

જવ વજ્રને કમળ કેતુ, અંકુશ જંબુ અનુપ છે;

સ્વસ્તિ અષ્ટકોણ ચરણ જમણે, ચિહ્ન મહાસુખરૂપ છે. 5

કળશ શશીને વ્યોમ ધનુષ્ય, ગોપદ ત્રિકોણ મીન એ;

પરમ સુખદાઈ ચરણ ડાબે, સાત છે શુભ ચિહ્ન એ. 6

અંગુઠા આંગળી કમળ કળી, નખ મનોહર લાલ મણી;

અનુપ કાન્તિ કરણ શાન્તિ, શોભા અપાર છે તેહ તણી. 7

જમણા પગના અંગુઠાના, નખમાં કારણ સુખનું;

ચિહ્ન અનંત નિધિનું સ્થાનક, હરણ ભવ ભય દુઃખનું. 8

ઘૂંટી અનુપમ પિંડી પાતળી, નમણી નાજુક બેઉ નળી;

તે પર મોટાં બિંદુ જેવાં, ચિહ્ન મનોહર છે વળી. 9

જાનુ રૂપાળા જોયા જેવા, શોભા તે નવ જાય કહી;

વાલપ સુંદરતા અલૌકિક, સાથળમાં વળી છાંઇ રહી. 10

જમણા સાથળ બા'ર રૂપાળું, ચિહ્ન એક છે સોહામણું;

ડાબા સાથળ બા'ર બે ચિહ્ન, રૂપ અનુપમ તેહ તણું. 11

કટિ કામની વધુ વિલાસી, છબી અનંત સુખ રસ ભરી;

શ્વેત ખેસ પહેર્યો સુંદર, ચતુરાઈએ શું શ્રીહરિ. 12

ખેસ ઘસારાનાં કેડે રૂડાં, બે કોરે ચિહ્ન શ્યામ છે;

ઊંડી નાભિ ગોળ સર્વે, સુંદરતાનું ધામ છે. 13

મનોહર ત્રણ વળ પેટે, અનુપ કોમળતા અતિ;

વર્ણવતા શેષ શારદ હારે, પોં'ચે નહિ કોઈની મતિ. 14

હૃદય કમળ શુભ લંક રૂપાળો, તેમાં ચિહ્ન શ્રીવત્સનું;

લલિત નવીન શોભે જાણિયે, રૂડું એનું રૂપ રસનું. 15

ઉર વિશાળ છે છાતી ઉપડતી, અર્ધચંદ્ર જેવું એહમાં;

અતિ મનોહર ચિહ્ન છે એક, તિલ શોભાનિધિ તેહમાં. 16

રૂપરાશિ શુભ સ્તનમહીં, થોડાંક ઊંચાં તેહથી;

છાતિમાં છાપનાં ચિહ્ન સુંદર, તાણે તે ચિત્ત સ્નેહથી. 17

હસ્તકમળ બે હરિવરના, વાંચ્છિત સુખદાઈ જનને;

અરૂણતા શુભ વાલપ એની, મોહ પમાડે મનને. 18

તેમાં અનુપમ ગૂઢ રેખું, ઊંચી અંગૂઠા આંગળી;

રાતા નખ છે મણિ જેવા, જોતાં જાય ચિતડું ચળી. 19

કળાઈ બે ને બે બાજુ પર, ચિહ્ન મનોહર છાપનાં;

બિંદુ સમ ચિહ્ન શોભે કરપર, હરણ સર્વ સંતાપના. 20

ડાબા ખંભાની પાસ વાંસે, રોમે સહિત એક તિલ છે;

અનંત સુખ રહે છે એ ભેળાં, એવાં એનાં શીલ છે. 21

કંઠ છે કંબુ સમાન સુંદર, છબી મનોહર તેહની;

વદન કમળ દેખતાં જન, દશા ભૂલે દેહની. 22

રૂપાળી અતિ ચિબૂક છબી, કોમળતા કપોળની;

ભાળી મહાસુખ ઊપજે, હરે પીડા ભવ દુઃખની. 23

અધર રાતા રૂડા રસીલા, શોભિત ભીના સુધા રસે;

જોતાં જનમન તૃપ્ત થઈને, ત્યાંથી પાછું નવ ખસે. 24

દાડમ ને ડોલરની કળીઓ, એવી છે દંત પંગતી;

ઝાંખી કરે શશી જ્યોતને, તે તેજની કાંતિ અતિ. 25

જમણી કોરે હેઠલી દાઢ, પ્રથમમાં શ્યામ ચિહ્ન છે;

શ્યામ ચિહ્ન એક જીભ અગ્રે, તે ચિત્ત ચોર પ્રવીણ છે. 26

સુંદરતા સર્વ રૂપ રાશિ, નવરંગ છબી નાકની;

અધર ઉપર ઝૂકતી જેમ, બિંબ ફળ શુક તાકની. 27

નાક નજીક છે કપોળ જમણે, શ્યામ ચિહ્ન શોભાનિધિ;

મુખ પર ઝીણાં ચિહ્ન બિંદુ, શોભે છે તે અનંત વિધિ. 28

ચપળતા મીન મદ ગંજન, નૌતમ કમળ નેણની;

પાંપણ પતાકા પરમ હેતુ, શોભે મહા સુખદેણની. 29

નેણુંમાં શુભ રેખું રાતિ, કીકી કામણગારીયું;

જોતાં જન પરમાનંદ પામે, વિષય સુખ વિસારીયું. 30

ભ્રકુટિ કુટિલ જાણિયે, કરડી કમાન કામની;

અતિ સ્નેહે ચોટે તેહમાં, વૃત્તિ પુરુષ ને વામની. 31

હાસ્ય કટાક્ષ નલવટ રેખા, અર્ધચંદ્ર સમ થાય છે;

સુંદર ભાલ વિશાળ જોતાં, કોટિ કામ લજાય છે. 32

છબી અનુપમ શ્રવણ કેરી, જોતાં જગ રીત વીસણુ રે;

મહાસુખ પામી જનનું મન, તેમાંથી નવ નીસરે. 33

શ્યામ બિંદુ વામ કરણમાં, જન હેતુ હરણ ભવફંદનું;

કેશને પાસે ભાલ જમણે, ચિહ્ન છે એક આનંદનું. 34

ચોટી સુંદર રૂડી રસીલી, શીશ છે શોભા કેશની;

વર્ણવતાં નવ પોં'ચે મતિ, શારદ શેષ ગણેશની. 35

ઝીણા ઝીણા તિલ જેવાં, ચિહ્ન અંગો અંગ છે ઘણા;

રૂડાં રૂપાળાં જોયા જેવાં, સદન સુખ શોભા તણા. 36

સામુદ્રિકમાં જે ચિહ્ન કહ્યાં, સર્વે એ છે અંગે ઘનશ્યામને;

એકએક અંગ ઉપરે વારું, કોટિ કોટિક કામને. 37

કહ્યાં અંગ ચિહ્ન બુદ્ધિ પ્રમાણે, જોયેલ મારા નેણનાં;

હવે કહું છું જેમ છે તેમ, ચરિત્ર મહાસુખ દેણનાં. 38

રાત પાછલી મૂરત હોય, ત્યારે તે ઊઠે શ્રીહરિ;

દાતણ કોમળ આપે જન, લોટો સુંદર જળે ભરી. 39

દાતણ ઉપર આંગળી બે, આંગળી અંગૂઠો ધરે;

ચતુરાઈએ દાતણ ચાવી, પછી મુખ મંજન કરે. 40

દાતણ કરીને પાઘ બાંધે, છોગાં મેલી શિર પરે;

આંટો અનુપમ પેચ આણી, જન મન ચિત્તને હરે. 41

ડાબે ખંભે આડસોડે નાખી, ઓઢે શ્વેત દુશાલને;

પધારે બહાર મહાપ્રભુ લઈ, જમણે હાથ રૂમાલને. 42

ડાબે હાથ કેડે દઈને, જમણો હાથ હલાવતા;

વ્હાલા લાગે વાલમજી બહુ, સામા ચાલ્યા આવતા. 43

સહજ સ્વભાવે ઉતાવળી છે, ચાલ અતિ હરિવરની;

ઊભા રહેતાં સાથળે મારે, મૂઠી જમણા કરની. 44

ઇચ્છા હોય બેસવાની ત્યાં, સેજ બિછાવે જન લઈ;

જમણો ઢીંચણ પ્રથમ મેલી, બેસે સેજ ઉપર જઈ. 45

જમણી કોણી પડખું જમણું, બેઉ તકિયા પર ધરી;

બેસે અતિ રસ રિત શું, જન સુખકારી શ્રીહરિ. 46

તોરા હાર ગુચ્છ ગજરા બાજુ, ધરાવે જન લાવીને;

ફૂલ સુગંધી તે પર ભમરા, ગુંજારવ કરે આવીને. 47

હરિ બોલે સંત જન સામું, હાથે લટકાં કરતા;

નીસરે શબ્દ વદનમાંથી, રસ અમૃત ઝરતા. 48

સાંખ્ય યોગ અને ભક્તિ ધર્મ, વાતો જ્ઞાન વૈરાગ્યની;

કરે અનંત પ્રકારના વળી, કામ લોભ વિષય ત્યાગની. 49

તાળી પાડી કાં ચપટી વગાડી, સંત ભેળા કીર્તને;

ગાય અતિ રસ રીત શું, હરતા હરિજન મનને. 50

ક્યારેક માળા ફૂલ ફળ લઈ, રમાડે વળી ફેરવે;

આંગળીઓનાં આંક ગણે, વળી અંગૂઠાના ટેરવે. 51

શીતળ જાણી આંખે દાબે, લીંબુ પુષ્પ સુગંધ લીએ;

ક્યારેક છેડે રૂમાલને વળ, ચપટીએ કરીને દીએ. 52

ઓચિંતાના ઝબકી જાગે, કરતા ધ્યાન વિચારને;

વળી દાંતે જીભ દબાવે, ટેવ એ ધર્મકુમારને. 53

હરે હરે કહે બગાસું ખાતાં, મુખ આડી મૂઠી દીએ;

છીંકે તો મુખ આડો દેવા, રૂમાલને ખોળી લીએ. 54

ક્યારેક પગ બે હેઠા મેલી, ઢીંચણે બે કોણી ધરી;

હાથ બે કપોળે દઈને, બેસે જન સામા હરિ. 55

કયારેક બે હાથના જે અગર, આંગળીઓ તણા;

સામ સામા અડાડે હરિ, ક્યારેક મર્મ કરે ઘણા. 56

મર્મ કરે કાંઈ મોજ હોય તો, બહુ વદન વિકાસીને;

હસે અતિ ઉધરસ સોતા, અધર સુધા પ્રકાશીને. 57

લોટી જાય વળી સેજમાં, ઉધરસ સહિત હસતા;

હાથે કરી પેટ ઝાલી રાખે, રાજીપે રસબસતા. 58

ક્યારેક દબાવે શરીર પોતાનું, જાણવા જન જોરને;

ક્યારેક સર્વે શરીરે લઈને, કરાવે ચંદન ખોરને. 59

દાઢીએ હાથ દઈ ડોક મરોડે, કડાકા વાગે છે માંહીએ;

વળી કડાકા વગાડે હરિ, આંગળીઓની આંટીએ. 60

કામ હોય કોઈ જનનું ત્યારે, અંગૂઠા પાસે જે આંગળી;

તે હલાવી લીએ બોલાવી, કરી નેણ સાને વળી. 61

ક્યારેક શેલડી કેરી જમે, ભાવ જનનો જાણીને;

કયારેક ફળ કંદ ઓળા દાણા, જમે જીવન વખાણીને. 62

પ્રસાદી હાર દેવા વળી, સંત જન સામા ઘા કરે;

કોઈને હાથો હાથ આપે, કોઈના કંઠમાં ધરે. 63

એવાં ચરિત્ર અનંત ભાંતિ, કરે જનને ગમવા;

થાય પછી જમવાનું ટાણું, પધારે હરિ જમવા. 64

ચાલે આડી મીટે જોતા, મો'તા તે જનનાં મનને;

નાવા બેસે મહાપ્રભુજી, બાજોઠે ચંદનને. 65

પ્રથમ અત્તર ચોળીને જન, નવરાવે ઊને જળે;

જળ લોટા ભરી હાથ પોતાને, શિર ઢોળે હરિ તે પળે. 66

નાહીને ઊભા થઈ નીચોવે, સાથળ ઉપર પોતિયું;

અંગ લૂછી અલૌકિક રીતે, પેરે શ્વેત શુભ ધોતિયું. 67

શ્વેત ચાદર ઓઢે માથે, રાખી ઊઘાડા કાનને;

બેસે મખમલ ગાદીએ જઈ, હરતા મદન માનને. 68

ડાબા પગની પલાંઠી વાળી, તે પર ડાબો કર ધરી;

જમણી કોણી ઢીંચણે મેલી, જમે રસ રીતે કરી. 69

વારે વારે વળી રસિયો, જમતાં જમતાં જળ પીએ;

પાક શાક બહુ સ્વાદુ હોય તો, મન માન્યા જનને દીએ. 70

જમી ચળુ કરી ફેરવે પછી, હાથ પેટે ઓડકારતા;

રૂપા સળીએ દાંત ખોતરે, એલચી દાણા મુખ ધરતા. 71

પૂજા કરે જે જન તેને, ચરણ છાતી મુખ માથે દઈ;

જાય જમાડવા સંત જનને, હરિ અતિ પ્રસન્ન થઈ. 72

ડાબા ખંભાને ઉપર નાખી, બાંધી કેડે લઈ ખેસને;

સંત જન મહાસુખ પામે, નીરખી હરિવર વેશને. 73

પીરસવા સંત પંગતી માંહી, વાલમ વારંવાર ફરે;

લીયો મહારાજો લાડુ એમ, ઘેરે સાદે ઊચરે. 74

લાડુ જલેબી આદિ ભોજન, સંત જનને જમાડતા;

મહાપ્રસાદ કહી મુખમાં આપે, આનંદ અતિ પમાડતા. 75

'માથે મેલું હાથ લાડુ લીયોતો', એમ કહે પ્રસન્ન થઈ;

દૂધ દહીં ફેરવતા વળી, ઢોળે કોઈ સંત શિર લઈ. 76

હસતા હસતા હાથ ધૂએ, રસિયો રાજી થઈ અતિ;

પછી જાય પોઢવા સારુ, સુખસજ્યા પર શ્રીપતિ. 77

પોઢીને જાગે ત્યારે વળી, બહાર શ્રીહરિ આવીને;

મગાવે ઘોડી માણકી, સંત જનને બોલાવીને. 78

હરે નારાયણ એમ કહીને, બેસે ઘોડીએ શ્રીહરિ;

નાવા જાય જન મન મો'તા, છોગલાં સુંદર શિર ધરી. 79

ઘેલા માંહે ખળખળીએ જઈને, ઘોડી ઉપરથી ઊતરે;

હાથ ગ્રહી નિજ સખા કેરો, જળ મધ્યે પ્રવેશ કરે. 80

બળવંત જળ બહુ ઘેરા કેરું, ચડે માથે જેમ શેષફણી;

બેઉ ખભા પર છોળ્યું ચાલે, શોભા ન કહી જાય તેહ તણી. 81

જળ બિંદુ પડે મુખ ઉપર, તેની સુંદરતા અતિ;

છાતી મુખ છબી જોતાં પામે, મોહ કોટિ રતિપતિ. 82

કીર્તન ગાય જન સંગે વળી, હાથે ઉછાળે તોયને;

કંઈક જળમાં તણાય સંતજન, હસે વળી તે જોઈને. 83

બહુ રીતે એમ ક્રીડા કરીને, જળથી બહાર નીસરે;

કોરાં વસ્ત્ર પહેરીને અંગે, પછી ચડે ઘોડી ઉપરે. 84

લક્ષ્મીવાડીએ જાય વળી, રસિયો રમૂજ કરવા;

ઓટા ઉપર જઈને બેસે, જનનાં મન હરવા. 85

કેરી કેળાં નારંગી આદિ, ફળ તે જન આગે ધરે;

પુષ્પ આભૂષણ પહેરાવીને, પ્રેમે શું પૂજા કરે. 86

કીર્તન હાસ્ય વિલાસ એમ, રમૂજ કરી ઝાઝી ઘડી;

પછી પધારે ગામમાં હરિ, છેલ ચતુર ઘોડીએ ચડી. 87

ખગેશ મદહર માણકી, દોડાવે અતિ વેગે કરી;

પેચ શીથળ થાય પાઘના તે, ઝાલી રાખે હાથે હરિ. 88

ફરફરે તોરા માધ માંહી, લટકે સુંદર છોગલું;

શશી શોભા હરે કાંતિ, રૂડું લાગે તે છેટેથી ભલું. 89

એમ રમૂજ કરતા સજ્યા પર, બેસે હરિવર આવીને;

પ્રશ્ન ઉત્તર કરે પોતે, સંત સભા બોલાવીને. 90

સંત સરોદા સત્તાર દુકડ, વજાડી કરે ગાનને;

તે ભેળા કરે ગાન પોતે, મેળાવી સુંદર તાનને. 91

કથા કીર્તન વાત કરતા, સંત સમીપે આવી ખસી;

મન ગમતી મોજ આપે, સંતને અતિ હૈયે હસી. 92

સાંજે નારાયણ ધૂન કરે, ઘેરે સાદે બોલતા;

તાળી પાડી ઉતાવળી બહુ, રીત અલૌકિક ડોલતા. 93

વળી ઉત્સવ આવે ત્યારે, દેશ દેશના જન મળી;

લાવે અમૂલ્ય વસ્ત્રાભૂષણ, પહેરે પ્રાણજીવન વળી. 94

પાઘ બાંધે શિર સોનેરી, બનાવે પંક્તિ પેચની;

મેલે છોગલું તેમાં ઝળકતું, દાબે કાંતિ દિનેશની. 95

જામો જરીનો સુરવાળ સુંદર, નાડી જરીની લટકતી;

કેડે ફેંટો જરકશી વળી, ખંભે શેલું શોભે અતિ. 96

બાંયે બાજુબંધ મણિ જડિત, કલંગી તોરા શિર ધરે;

કાને કુંડળ મણિમય તે, ચંદ્રની કાંતિ હરે. 97

હેમકડાં બે હાથમાં, વેઢ વીંટી મણિમય ઝળહળે;

કોટે સોનેરી સાંકળ વળી, હાર મણિનો હીંડળે. 98

સાવ સોનેરી હીંડોળો તે, માથે શ્રૃંગ મણિતણા;

ચહુ કોરે જરી સમ રૂડા, મોતી પેર શોભે ઘણાં. 99

મણિતણો શિર મુગટ ધારી, ઝુલે હીંડોળે શ્રીહરિ;

કોટિક મદન મોહ પામે, મદ પોતાનો વીસરી. 100

હુતાસણી ને વસંત પંચમી, સંત જન સંગે તે સમે;

અતિ રાજી થઈને રસિયો, રંગભીનો રંગે રમે. 101

કેશર કેશુ આદિ રંગ બહુ, ઊડે ગુલાલની ડમરી;

હરિ હરિજન છબી શોભે, લાલ પીળા રંગે ભરી. 102

પિચકારી કર કંચન કેરી, ભરી રસિયો રસ રંગમાં;

તાકી તાકી મારે જનને, અલબેલો અતિ ઉમંગમાં. 103

જન સર્વે ચહુ કોરથી, પિચકારી ચલવે અતિ ઘણી;

રસબસ બહુ રંગે શોભે, મૂર્તિ ધર્મકુંવર તણી. 104

ગુલાબ ગોટા સંત જનને, મારે રસિક રાજી થઈ;

સંતને મુખે ગુલાલ ભૂંસે, હરિવર નિજ હાથે લઈ. 105

વળી ક્યારેક બાથમાં લઈ, સલૂણો સંતને મળે;

આપે સુખ નિત નવું જનને, પ્રાણજીવન પળે પળે. 106

એવા ચરિત્ર બહુ અનંતવિધિ, અપાર પાર કોઈ નવ લીયે;

બુદ્ધિ પ્રમાણે કાંઈ કહ્યું મે, જેમ સિંધુજળ ચકલું પીયે. 107

માળા અચળ સુખકરણ આ, રચેલ રસિકદાસની;

ગાય શીખે જે સાંભળે તેને, મટે પીડા ભવ ત્રાસની. 108

દોહરો :

આ માળા નિત નિયમથી

શીખે સુણે ધરી ચિત્ત;

પ્રિત થશે પરિબ્રહ્મમાં

સ્હેજે થશે જગજીત.